18 Temmuz 2016 00:48

Sinemanın dahi çocuğu Orson Welles

25 yaşında yaptığı Yurttaş Kane filmi ile Dünya Sineması'nı etkileyen adam, Orson Welles.

Her sanat dalında olduğu gibi sinema tarihi de türlü yeniliklerle doludur. Hakiki anlamda sinemayı önemseyen ve özümseyen her sanatçı onu değiştirmek ve yenileştirmek için uğraşır. Ancak bir kişi var ki muhtemelen sinema anlayışını değiştirmede kimse onun kadar etkili olmamıştır. Bu kişi, sinemanın dahi çocuğu Orson Welles'tir.


Sinema öncesi kariyeri
Orson Welles, sinemanın gördüğü sayılı dahilerinden biridir. 25 yaşındayken çektiği "Citizen Kane" (Yurttaş Kane) de zaten bunun kanıtıdır. Ancak onu tanımaya biraz daha eskiden başlayalım. Gerçi bu genç adamın en fazla ne kadar mazisine gidebiliriz ki. Dahi insanların yerel efsaneleri genellikle "5 yaşında okumayı söktü 10 yaşında üniversiteden mezun oldu" gibi yorumlardan oluşur. Ancak Orson Welles hakikaten 5 yaşında okuma yazma biliyordu hatta şöylenenlere göre 5 yaşında Shakespeare bile okuyormuş. Doğrulu her ne kadar tartışmalı olsa da Orson Welles'in dahiliği bu tarz efsanelerden ibaret değildi. 1938 yılında New Jersey radyosunda H.G.Welles'in "Dünyalar Savaşı" romanının sunumunu yaparken insanları gerçekten dünyanın uzaylılar tarafından basıldığına ikna etmişti. Birçok insan evlerini terkedip kaçmaya çalışırken bazı yöneticelerde panik yapmamaları gerektiğini konusunda onları uyarmıştı. Orson Welles'in üç sene sonra beyazperdede yapacakları, bu radyo programında yaptığı işin yanında hiç kalırdı.


Dünyanın en iyisi Yurttaş Kane
1941 yılında Orson Welles, daha sonrasında Dünya Sinema Tarihini olduğu gibi etkileyecek bir filme imza attı, Yurttaş Kane. Tabi bazı efsane yapımların makus talihi gibi film yapımcısının yüzünü güldürmedi. Ancak film, sinemanın gerçekliği kaydetmesi gerektiği iddiasında bulunan kuramcıların kültü olmuştu. Çünkü o zamana kadar filmler genellikle "tiyatro sahnelerinde" çekiliyordu. Tabi bunu biraz abartarak söylüyoruz çünkü 20'lerde beri sinema, tiyatronun anlatım olanaklarını aşıp kendi dilini oluşturmuştu. Ancak Yurttaş Kane'nin biçimi, tartışılmaz bir şekilde devrimciydi. Bir medya patronu olan Charles Foster Kane'nin ölümünüyle başlayan hikaye, bir gazete araştırmasına konu olur. Kane'nin malikanesi bu gerçekçi mekan tasarımından bize ilk görüntüleri aktarır. Gerçek mekanları kullanan ilk film olmasa da mekanın gerçekçilik boyutunu ilk yansıtan film olduğunu iddia edebiliriz. Bu da deep focus ya da alan derinliği diye adlandırılan yöntemle olur. Alan derinliği, adından da anlaşılacağı üzere gözün gördüğü en yakın alandan en uzak alana algıladığı kısımdır. Bunu Rönesans'ın resim alanında yarattığı perspektif etkisine benzetebiliriz. Alan derinliği mevzusunda Yurttaş Kane'nin en meşhur sahnesini anlatarak bu başlığı sonlandıralım. Kane 6-7 yaşlarında bir çocuktur. Annesi tarafından bir başka aileye verilmek istenir. O sırada kamera evin içinde Kane'nin ailesini ve prosedürü yürüten memuru gösterirken Kane, dışarıda karın içinde "çocukça" oynamaktadır. orson Welles'ten önceki bir sinemacı bu sahneyi çekmek için ilk önce anneyi sonra babayı daha sonra memurun yazdığı kağıtları daha sonra dışarıda oynayan Kane'yi en sonda da ailenin memur ile el sıkışmasını ayrı ayrı çekip kurgulayabilirdi. Ancak Orson Welles bu aksiyonların hiçbirini bölmeden tek bir çekimde anlattı. Doğal olarak sinema tarihine de geçti.


Yurttaş Kane'nin etkileri

Filmin geliştirdiği tekniklerin sinema tarihine neler kattığından da bahsetmemiz şart. Yukarıda, sinemaya gerçekçi bir pencereden bakan kuramcıların bu filme çok önem verdiğini söylemiştik. 1951'de yayın hayatına başlayan ve 1960'ta Fransız Yeni Dalgasının oluşmasında en büyük etken olan Cahiers du cinema dergisinin "hocası" ve yazarı Andre Bazin, kuramının temelini alan derinliğine yani Orson Welles'in Yurttaş Kane filminin üzerine oturtur. Onun için, birincil amacı gerçeği olduğu gibi kaydetmek olan sinemanın verdiği en büyük yapıtlardan biri Yurttaş Kane'dir. Çünkü o ne Sovyet Devrimci sinemacılar gibi olayları parçalayıp kurguda birleştirerk anlatmış ne de Alman Ekspresyonistler gibi "çizilmiş" gerçek dışı mekanları kendine mesken tutmuşur. Bu şekilde Orson Welles'in, kurgu üzerine çalışan sinemacılar gibi seyirciyi manipüle etmediğinden bahsetmiştir. Burada özellikle Sovyet devrimci sinemasını eleştiren Bazin, onlar gibi sinemayı bir propaganda amacı olarak görmez. Bu şekilde olayları parçalamadan, her şeyi bir sahnede anlatan Orson Welles'in de seyirciyi özgürleştirdiğinden bahseder. Çünkü seyirci beyazperdeye baktığında sadece yönetmenin ona dayattığını görmez. Yönetmenin ona sunduğu argümanlardan istediği seçer ve ona bakar. Tıpkı yukarıdaki başlıkta anlattığımız sahne gibi. Seyirci ister ön planda oturan anne ve memura ister onların çaprazında ayakta olan babaya isterse de pencerenin ardından oyun oynayan Kane'ye bakar.


İhtiyar Orson Welles

25 yaşında sinemada devrim yapan Orson Welles 70 yaşında ölünceye kadar işine bağlı kaldı. Hem sinemaya başlamdan evvel edindiği oyunculuğu hem de yönetmenliğini son nefesine kadar sürdürdü. Ne yazık endüstri bu dahi sanatçının kendi içinde yaşamasına izin vermedi. Ekonomik olarak "devrim yapmayan" filmler yüzünden Hollywood'da tutunamayan Orson Welles Avrupa'ya yerleşmiş ve burada ilmler yapmaya devam etmiştir. Amerika'da yaptığı Shakespeare uyarlamaları ve bir kara film örneği olan "Bitmeyen Balayı" gibi filmlerin o zamanlar değeri bilinmese de sinemacının kendi tarzını sürdürdüğü yapımlar olarak tarihe geçmiştir. Bir Kafka eseri "Dava" da sinemaya adaptasyonu zor bir roman olsa da Orson Welles bu filmi de çok başarılı bir şekilde bitirmiştir. Sinemasını gerçeklik algısı üzerine kuran ve "gerçeğe inanan" kuramcıların Tanrılarından olan Orson Welles 1974'te yaptığı, yanılsamanın ve gerçekliğin iç içe olduğu belgesel "F for Fake" ile de gerçekten ne kadar yaratıcı ve dahi bir kişiliğe sahip göstermiştir.

AHMET TOĞAÇ
Yorumlar
    Bu sayfalarda yer alan okur yorumları kişilerin kendi görüşleridir. Yazılanlardan Mynet.com sorumlu tutulamaz.

    Artık sinema biletinizi cep telefonunuzdan satın alabileceğinizi biliyor musunuz?

    Son Haberler

    Artık sinema biletinizi cep telefonunuzdan satın alabileceğinizi biliyor musunuz?

    Mynet Sinema, vizyondaki filmler hakkında detaylı bilgi edinebileceğiz, filmlerin seans ve gösterimde olduğu salon bilgilerini kolayca öğrenebileceğiniz, güncel haberleri takip edebileceğiz, kullanıcıların içerik paylaşabildiği kapsamlı bir sinema sitesidir. Kullanıcılar siteye; film, oyuncu, yönetmen, teknik ekip(yapımcı, müzik, vs..) gibi alanlarda bilgi ekleyebilir, filmler için fotoğraflar ve fragmanlar yükleyebilir, kişisel listelerini oluşturabilir.

    İletişim Kurumsal Yardım Üyelik Yasal Uyarı

    Copyright © MYNET A.Ş. Telif Hakları MYNET A.Ş.'ye Aittir